Monday, March 02, 2015
Why Are Official Translations of Irish So Poor?
However. The biggest obstacle to learning Irish isn’t the absence of youth, or pulchritude, or zaniness. It’s the absence of any consistency in the language. Why does Gaeilge always have to be briste, everywhere you look?
Peig Sayers’ infamous autobiography is no longer on the curriculum, but it remains a stick with which to beat the language. The life of an old woman on the Great Blasket Island is not seen to be relevant to contemporary youth, unlike, say, the adventures of a medieval Danish prince with an Oedipus complex, or something like that.
But the spurious issue of “relevance” isn’t the real problem with Peig for students of Irish. The problem with Peig is that the language of the book is not standard Irish. It’s Munster Irish.
When you’re all grown up and fluent in the language the quirks of the different dialects are small beer. But when you’re trying to learn the thing the inconsistencies are the very stuff of nightmares.
Consider a student trying to get her séimhiús and urús in order. On Monday she reads that Peig is hanging out her washing “sa ghairdín,” and on Tuesday she discovers that Padraig Ó Conaire’s little black donkey is grazing contentedly “sa ngairdín.” Who’s right? Either? Both? Neither?
The Académie française was established in 1635 to preserve standards in the French language. What of Irish, gasping for breath on the edge of the Atlantic? Who are the forty immortals who look after its well-being?
In theory, the well-being of Irish is looked after by a body called Foras na Gaeilge. Foras na Gaeilge was founded in late 1999. Before that, there was nobody, really, in charge of the standard of Irish. Not really. Maybe a few desks in the Department of Education, but nothing serious.
People think the welfare of the language is the responsibility of the Minister for the Gaeltacht, but it’s not. Her job is currently to keep the people of the Gaeltacht sweet and not have them voting for those damned Shinners next time out.
So how, then, is the standard maintained? If you are a commercial entity or a Government department, say, do you get in touch with Foras na Gaeilge and get them to sign off on your translation, or even do the translations themselves?
This is important because contemporary Irish is being destroyed by translations that are unaware of Irish idiom. These translations translate word-for-word with no account being made for idiomatic difference and end up with Béarlachas, English disguised by an Irish overcoat. A good-for-nothing patois, neither one thing nor the other.
For instance: Dublin Bus currently runs a recorded announcement imploring passengers not to do something (stand up upstairs, maybe, but I can never catch the first part) “when the bus is moving.” “While the bus is moving” is translated as “nuair atá an bus ag bogadh.”
That is textbook Béarlachas. It is correct and yet utterly wrong. It’s like pork-flavoured ice cream. There’s nothing technically wrong with it. It’s just not natural. It just doesn’t work.
The Irish word “agus” doesn’t just mean “and.” It also means when or while. “Bog” does mean “move,” but it’s more in the sense of softening or melting or loosening. The word you want here is “gluaiseacht,” moving, which even non-professional you may be vaguely familiar with from the Irish for motor car. Gluaisteán is the third Irish word every Irish child learns, after milseán and leithreas.
That then gives us “agus an bus ina ghluaiseacht.” This literally translates as “when the bus is in its movement,” because to say “ag gluaiseacht” is another slice of Béarlachas. It sounds ridiculous in English, and so it should - its idiom is entirely Irish.
What has all this got to do with anything? Well, thousands of schoolchildren travel in and out to school every day on Dublin Bus. Those thousands of schoolchildren hear this rubbish, and then it’s a big mystery why their own Irish is equally rubbish, or why they can’t get seem to get it into their heads how the language works. But what chance have they when bad examples abound to the extent they can’t tell the good from the bad anymore?
Maybe Foras na Gaeilge would be better off translating that one phrase than sponsoring all the coming two weeks’ gurning for the camera and acting the eejit. It'd be a start, wouldn't it?
Posted by An Spailpín at 9:00 AM
Labels: Foras na Gaeilge, Gaeilge, governance, Irish language, politics, Seachtain na Gaeilge, standards
Tuesday, March 16, 2010
Is Feallairí Cine is Chreidimh Iad Cliarlathas na hÉireann
Tá - nó bhíodh - scéal deas ann tráth faoi Naomh Peadar, agus eisean chun an Róimh a thréigeadh dá bhrí géarleanúna Nero. Ach nuair a bhuail Peadar an bóthar amach, bhuail sé le Críost, agus eisean chun na Róimhe.
"Quo vadis, Domine?" arsa Peadar - cá dtéinn tú, a Thiarna?
"Eo Romam iterum crucifigi," arsa Críost. Táim chun na Róimhe chun a bheith crochta ar an gcrios arís. Mar nach bhfanfadh Peadar agus a dhualgas a dhéanamh, bhí ar Chríost filleadh.
Thuig Peadar an scéal, agus d'fhill sé, chun an Eaglais a bhunadh, agus a shaol féin a ligeadh uaidh ar son an chreidimh. Bá shean-teagasc Críostaíochta é an scéal seo, ag taispeáint don bhfírinne go mbeidh orthu íobairt dá chuid a dhéanamh ar son an cirt.
Is léir go bhfuil an chleacht caillte anois ag cliarlathas an hÉireann. Bhí dóchas ann i gcónaí gur thuigeadar an scéal. Cé nach nglacann siad le cúrsaí nuachta reatha, gur thuigeadar an feall a rinneadh ar fhírinne na hÉireann agus go gcuirfidís i gceart é.
Tá gach dóchas caillte anois. Is léir anois nílid ach fir ag iarraidh greim a choinneáil ar a bpoist, agus tada eile. Más Críostaí iad, ghlacfaidís a gcriosanna mar a ghlac Peadar agus dhéanfaidís a n-aithrí ar son na peacaí a rinneadh in Éirinn ar na soineanta. In ionad sin, tá an Cairdinéal ag glanadh láimhe mar a ghlan Pilate agus a chónaí i bpálás Aird Mhaca a choinneáil, agus tá fear eile ann, an Moinsíneoir Maurice Dooley, ar an dtuairim nach mbaineann an dlí le chléir ar chur ar bith.
Dó-chreite. Croí-bhristeach. Agus Lá 'le Phádraig againne ar maidin, ag comóradh an fear a thabhairt an creideamh go hÉireann, tá an creideamh marbh agus an-mharbh anois. An mbaineann tada leis an 17ú Márta in Éirinn anois ach an ól agus droch-iompar bruscair na cathrach? Ní bhaineann.
Tháinig an Eaglais slán ó Chromwell, ó phéindlíthe agus ón ndrochshaol ach tá sí marbh anois, maraithe ag lámh a sagairt féin. Tá an drochbhuachaill féin in a ríocht ar deireadh ar Oileán na Naomh is na nOllamh, agus laethanta gránna duairc os ár gcomhair amach anois. Go bhfóire Dia orainn, agus ár leanaí.
Technorati Tags: Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, creideamh, Seán Brady, Eaglais
Posted by An Spailpín at 9:00 AM
Labels: creideamh, Eaglais, Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, Seán Brady
Monday, March 15, 2010
Freastal Fulaingthe chun na Spórtlainne
Cosúil leis an gcladhaire sin Learaí sa ngearrscéal a mhallaigh laethanta a óige agus óige a ghlúine, níor thug an Spailpín cic ar liathróid riamh. Is fear níos spridiúil, smaointeach é an Spailpín. Is breá leis spórt agus cúrsaí spóirt, ar ndóigh, mar is léir go leor ón suíomh seo, ach is fearr leis daoine eile ag cur allais ná é féin. Ní rithfeadh sé ar thóir bhúis, fiú, ach shiúlfadh go ríoga chuig an stad agus fanacht go foighneach ar an gcéad ceann eile.
Ach tá an Spailpín buailte go dona in aois le déanaí, agus insíonn an méid cuimhní agam mura ndéanaim iarracht ar son an sláinte anois, ní dhéanfaidh go deo. Caillfear go luath mé, agus beidh ar ochtar in ionad seisear an cónra a thabhairt chun na h-uaighe, toisc go mbeinn chomh breá ramhar sin.
Mar sin, in ionad bheith isteach i dtí tábhairne áirithe, suas ar an stól in airde ag ól phóirtéara, ag caitheamh Marlboro agus ag bladaireacht, caitheann an Spailpín a thráthnóna anois istigh sa spórtlann, ag iarraidh greim a ghabháil ar an sláinte roimh go mbeidh sé ró-dhéanadh.
Bhí orm athrú, dá bhrí. Ní rabhasa cleachta i gcúrsaí spórtlainne, agus bhí orm leanúint le cúrsaí nach rabhas ag tnúth leis.
Sa gcéad uair, ní rabhas cleachta bheith i gcomhluadar le fir atá chomh lomnocht mar a bhíodar ar lá a rugadh. Baineadh geiteanna orm sa gcéad cúpla cuairt sa seomra feistis, ach go háirithe nuair a bhíos cam chun mo bhróga, agus nuair a n-éirigh arís, bheadh mo shrón díreach os comhair thóin lom strainséara. Ach éirítear le gach rud, agus ní bhacaim anois dubh, bán nó riabhach.
'Sé amach ón seomra feistis, ar ndóigh, a scaiptear na gabhair óna caoirigh. De gnáth anois, bím ar an dtreadmill, ag rith. Nó ar an dtuairim go rabhas ag rith; fuair mé amach le déanaí nach rabhas ach ag bogshodair. Bhí an bogshodar ceart go leor domsa, áfach. Agus táim ag éirí níos tapúla, agus sásta go leor le sin.
Toisc go mbíonn an rith crua go leor ar na hailt, is maith liom tosú ar an inneall a thugtar an cross trainer air. Tá an t-inneall céanna níos déine, in a bhealach féin, ná an crios ar a chrochadh Críost, ach baineann sé an buaille a thagann ar na ailt le gach coiscéim rithe, agus bogtar an corp níos fearr ar an dtreadmill nuair a tósaítear an an gcross trainer. Má tá suim rithe fágtha agat tar éis an deich nóiméad caite, ar ndóigh.
Scríobh An Ghuí Aniar anuraidh maidir le cúrsaí spórtlainne na daoine agus fíor-spéis acu sa dtógála choirp. Níl an saghas saoil sin uaim, ach b'fhéidir cúpla cuaird Páirce an Fhionnuisce a dhéanamh sa Samhradh, agus gan seans a thabhairt do na busanna éalú ró-éasca a dhéanamh.
Technorati Tags: Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, spórtlann
Monday, March 08, 2010
Gluaiseacht na mBan
Tá Lá Idirnáisiúnta na mBan againne inniu. Deirtear gur chailleadh Sigmund Freud agus eisean ag iarraidh fáil amach cad is mian leis na mná ar leaba a bháis - Was will das Weib? Níl freagra ag an Spailpín Fánach do.
Scríobh John Waters go suimiúil ina leabhar "The Politburo Has Decided You Are Unwell" ar an lá a bhfuair sé amach nár bhain le Gluaiseacht na mBan mar a shíl sé. Níl an cheist chomh shimplí mar an bhean agus an fear cothrom os comhair an dlí nó cúrsaí oifige ná rialacha sóisialta. Tá an scéal níos casta ná sin.
Cad í Gluaiseacht na mBan ar aon nós? Léigh mé leabhar dá chuid Nora Ephron uair, Crazy Salad, bailiúchán iriseoireachta a scríobh Ephron ins na 70í, agus bhí sí i gcónaí ag ceistiú cad a shílfeadh "An Ghluaiseacht" faoi seo nó faoi siúd - bhí sí i gcónaí ag iarraidh go mbeidh an Ghluaiseacht sásta lena tuairimí, in ionad seasamh ar a cosa féin. Ach cad a shíleann an Ghluaiseacht i ndáiríre?
Mar shampla, shílfeá gurb aidhm mór na Gluaiseachta ná bean a bheith ina cumhacht ar thír éigin. Ach nuair a bhíodh Maggie Thatcher ina Príomh-Aire Shasana, b'fhuath leis an nGluaiseacht í. Ná mná a bhíodh ar Greenham Common ag cáineadh na diúracáin Mheiriceánacha - sin iad laochra na Gluaiseachta. An bhean ar bhris an shíleáil gloine - muise, chun an ndiabhal léi.
An an cás é ná go bhfuil níos mó uait ná bheith i do bhean chun bheith i do bhall i nGluaiseacht na mBan? Agus má tá coisc ar bhean éigin bheith páirteach i nGluaiseacht na mBan, an Gluaiseacht na mBan i ndáiríre í? Nach rud eile í? Gluaiseacht polaitiúla, b'fhéidir.
Ba cheann de chéad chloch ar phaidrín Gluaiseachta na mBán ná gur fhéidir le gach aon bhean dul in aon ghairm mar thaitin léi. Pluiméir, táthaire, bríceadóir, ba chuma sa diabhal. Ach fuarthas amach ins na blianta 'tá imithe gur chuma go deo leis na mná an phluiméireacht, an tháthaireacht agus an bhríceadóireacht. D'éirigh rud éigin ins na blianta le déanaí ná gur thaitin sean-róil na mban go mór leis na mná agus, in ionad a gcúl a chuir ar steiréitíopa inscne, tá na steiréitíopaí a ghlacadh leis na mná faoi láthair. Agus nuair a mbíonn Cheryl Cole suas ar ardán eigin ina fobhrístí ní dúshaothrú ach cumasú í. Is laoch láidir na mban sa lá 'tá inniu Bean Cole. An bua Gluaiseachta na mBan an laochas seo?
Tá fios ag an Spailpín gur chúis mór buartha é an cultúr ladette seo le mná smaointeacha, agus tá trua agam díobh. Ach an rud is mó nach bhféidir liom tuiscint ná gur éirigh clár teilifíse atá ina charraig fealsúnachta na mban faoi láthair. D'inis bean ar aithne liomsa uair amháin dá n-inseodh bean éigin dom nach bhfeiceann sí ar Sex and the City gurb breagadóir í, agus dá n-inseodh sí nach raibh grá mór aici don gclár ba bhréagadóir tofa í.
Scaoileadh an scannán Sex and the City cúpla bhliain ó shin. Thug Anthony Lane bata 's bóthar dó sa New Yorker, ach ba chuma. Chonaic gach iníon mná an scannán, agus níos mó ná an t-aon uair amháin.
Níor chonacas féin an scannán, ach scríobh Lane go bhfuil léiriú amháin ann ina thaispeánann An tUasal Mór, fear cheile Carrie, cófra ar thóg sé di. Bhris gártha agus bualadh bos amach sa bpictiúrlann, rud a chuir ionadh ar Lane, agus ar an Spailpín nuair a léigh mé an léirmheas.
Mar sin, chuireas ceist ar bhean ar aithne liomsa cad a bhí taobh thiar na ngártha. "Taispeánann an léiriú sin ná go bhfuil aigne na mban ar eolas ag an Uasal Mór," a deir sí. "Tá fíor-thuiscint na mban aige."
"Ach a chuisle mo chroí," arsa an Spailpín Fánach - go breá soineanta, ag breathnú siar - "nach mbaineann níos mó le aigne na mban ná cófra mallachta éigin?"
Lasadh súile mo chara. Focal nár inis sin, ach a caife a chaitheamh siar agus ar aghaidh léi amach ón mbialann. Agus an Spailpín fágtha ina aonar ag an mbord, ag iarraidh air féin cad é mian na mban. Lá Idirnáisiúnta na mBan faoi mhaise dóibh go léir.
Technorati Tags: Seachtain na Gaeilge, Gaeilge, Gluaiseacht na mBan, Sigmund Freud, Nora Ephron, Cheryl Cole, Sex and the City
Posted by An Spailpín at 9:00 AM
Labels: Cheryl Cole, Gaeilge, Gluaiseacht na mBan, Nora Ephron, Seachtain na Gaeilge, Sex and the City, Sigmund Freud
Thursday, March 04, 2010
Tagtha Linn Arís - Uair an Ghaeilge a Phlé
Tháinig an ceol slán. Bhí an t-ádh leis. Bhí an ceol ar leaba a bháis freisin, ins na caogaidí. Is minic a dúirt Ciarán Mac Mathúna, nach maireann, go mbuaileadh sé le ceoltóir éigin agus a uirlis i bhfolach aige, toisc go mbíodh na daoine ag magadh faoi, agus faoina cheol Gaelach.
Ach ansin tháinig athbheochan an cheoil tíre i Meiriceá, Bob Dylan agus na Clancys. Tháinig tonn ón ndomhan mór agus d'éirigh gach bád cheoil Gaelach ar an dtonn céanna. Mura tháinig, cé fios cad a tharlóidh? Bhíodh an traidisiún ann in áiteanna agus Ceoltas ag obair go dian gan focal buíochais gan bacadh, ag bailiú agus agus ag déanamh taifead, ach bhí fonn ar an dtonn faiseanta, chun a sprioc a thabhairt don ngnáthduine. Is gá do na Gaeil an sprioc sin a tháinig amach ón dtír, toisc nach bhfuil mórán muinín againne orainn féin. Ach tháinig, agus tá an ceol beo agus slán anois agus buíochas mór le Dia go bhfuil.
Tháinig na cluichí slán. Ní rabhadar i mbaol, i ndáiríre. Scríobhadh ar an mblag seo ceanna gurbh é an Cumann Lúthchleas Gael an rud is mó agus is fearr a rinne na Gaeil ins na blianta ó thógamar ár n-áit i measc náisiúin an domhain. Tuairim nach raibh na cluichí i mbaol toisc nach mbídís ann mar a bhíodh an teanga nó an ceol ann. Bhí spórt faoi smacht faoi chosc ag na Sasanaigh ins an 19ú haois, agus tá cluiche roimhe sin chomh siar sa stáir nach mbaintear ceangal idir na cluichí inniu, agus cultúr na gcluichí inniu, agus Setanta, abair, agus a chamán dílis. Ach thóg na Gaeil na cluichí Ghaelach dár gcroithe níos mó ná mar a thógamar rud éigin riamh, agus tá an pheil agus iomáint go dian daingean i measc saol agus cultúr na tíre. Go maire go deo iad.
Ach níor tháinig an Ghaeilge slán. Níor tháinig go deo. Tá sí ar leaba a báis fós, an leaba luachra céanna ina chonaic an Piarsach í, agus Bláithín, agus an Cadhanach, agus an hUigínneach í, báil ó Dhia ar a mhullach maol, nuair a chuir sé TG4 ar siúl, an rud is mó a tharla i saol na teanga ó chuireadh stop ar an nGaeilge éigeantach chun dul isteach sa seirbhís phoiblí.
An bhfanadh sí ansin sa leaba go deo, beo ach cos san uaigh aici, agus a teaghlach bailithe os a comhair gach oíche ag guí ar a son? An gcaillfear í ar deireadh, agus an dtógfaidh sí a h-áit i stáir caillte na nGael, idir an Creideamh agus an chuinneog ime? Nó an n-éireoidh sí óna leaba luachra, boladh an bháis a chaitheamh uaithi agus dul i measc Báibil an domhain arís?
Níl fios ag an Spailpín Fánach, agus má n-insíonn duine go bhfuil fios aige, ná ceannaigh gluaisteán athláimhe uaidh. Tá an todhchaí i bhfad ró-dheacair a fheiceáil. Agus bíonn an plé céanna againne gach uile bliain ar an am seo. Comórtas na Sé Náisiún, Seachtain na Gaeilge, Plé na Gaeilge, Céad Cuach an Earraigh.
Tá Éire athraithe go deo ón Éire a bhí ann céad bliain ó shin, nuair a bhí athbheochan na teanga faoi lánsheol ar an gcéad uair. Cuireadh an saol bocht in iarthar na tíre os comhair an pobal mar sár-saol - beidh tú ró-bhocht chun uisce na bhfataí a chaitheamh amach ach í a choinneáil mar anlaith, ach b'fhéidir leat cur síos ar phian an ocrais i nGaeilge beo bríomhar.
Ba soineanta go deo an seift í, ach nuair a theip uirthi ní raibh Seift a B ann, agus ní dheachaigh éinne ar a tóir ach an oiread. Ba easpa misnigh faoi chúis é - easpa misnigh ag namhad na teanga an buille mairfeadh a thabhairt dí, agus easpa misnigh ar lucht dílse na Gaeilge go raibh Seift a B ann, agus go mbeidh deireadh leis an nGaeilge tar éis an tsaoil. Nach mbeidh aon slándáil uirthi, agus gan i ndán di ach deireadh.
Níl fios ag an Spailpín Fánach. Uaireanta, bíonn gach dóchas caillte agam. Is léir go bhfuil saibhreas na teanga ag meath. Is léir nach gcuirtear leanaí chun na Gaelscoileanna ó ghrá na Gaeilge amháin. Is léir go bhfuil teangacha beaga, ní hamháin an Ghaeilge, faoi bhrú domhandaithe cultúir, domhandaithe nuachta, brú domhandaithe ar gach saghas.
Ach smaoiním ar an nGaeilge ar an leaba luachra sin. Beo fós. Beo fós. Conas sa diabhal atá sí beo fós?
Arís, níl fios dá laghad agam. Ach tá dóchas agam.
Scríobh Ciarán Mac Aonghusa ar Bheo le déanaí go raibh an Ghaeilge mar "leac mhór oighir ag leá. Níl fágtha den leac anois ach giotaí beaga atá fós ag leá agus tá teas an Bhéarla, mar theanga dhomhanda, ag scalladh fúithi níos treise ná mar a bhí riamh. Is gearr nach mbeidh againn ach lochán turlaigh uisce."
Tuigim tuairim an Aonghusaigh. Ach cé go n-aontaím leis, tá dóchas agam féin. 'Se mo dhóchas ná go bhfuil an Ghaeilge mar sruth tríd na tíre, agus trí meon na nGael. Níl gluaisteacht i leaca oighir, ach tá gluaiseacht agus athrú sa nGaeilge fós, agus sin cúis dóchas. Bíonn an sruth lag uaireanta, i bhfolach uaireanta, ach ann fós i gcónaí. Níl fios agam go líonfaidh sí agus dul ina ríocht arís, ach fad atá sí ann tá an dóchas linn fós, agus cuireann an dóchas sin misneach orm go bhfillfidh sí faoi bhláth arís fós.
Technorati Tags: Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, ceol, clg
Friday, March 14, 2008
Jack Kyle - An Gaiscíoch Ba Ghile i bPáirc an Chrócaigh Dé Sathairn
Bhí an slua ag imeacht nuair a tháinig sé ar an bhfód. Bhí an fhoireann a rug ar an nGrand Slam i 1948, an t-aon uair riamh a bhuaigh foireann rugbaí na hÉireann é, á thaispéant don slua ag an gcluiche idir Éirinn agus an Bhreatain Bheag Dé Sáthairn, ach rinne Bord Peile Rugbaí na hÉireann praiseach de, mar is gnáth leo. In ionad laochra na ndaichéadaí a thabairt amach ag leath-ama, fágadh go dtí deireadh an cluiche é, nuair nach raibh fonn ag éinne ar tada ach imeacht. Bhí RTÉ imithe chuig an Albain agus an cluiche idir Sasana agus an Albain; chaill siadsan an uair freisin.
Ach is cuma. Tá Jack Kyle níos laidre ná éinne acu, agus nuair atá eachtraí an lae cailte sa stáir, beidh ainm an Ultaigh beo fós i mbéal lucht tacaíochta an rugbaí, mar is é Jackie Kyle an t-imreoir is fearr a chaith an léine ghlas riamh, agus ní dóigh do Spailpín Fánach go n-athróidh an scéal le déanaí.
D'imir Jack Kyle mar leath-cúlaí amuigh ar son Ollscoile na Banríona, Bhéil Feiriste, Éireann agus Leon na Breataine, agus d'éirigh sé den scoth le gach chuile céann acu. Ba é tuaras na Leon i 1950 an chéad uair a chaith na Leoin an léine dhearg atá clú agus cáill uirthi ar fud an domhain anois, agus ba é an chéad tuaras ab fhéidir leis na Leoin dúshlán ceart a thabairt do na Glan-Dubhaigh. Tá clú Kyle ann sa Nua-Shéalainn fós, agus tá fios maith acusan cé h-iad togha na bpeileadóirí rugbaí.
Tá scéal deas ag Frank Keating in a leabhar den scoth The Great Number Tens a n-insíonn gach rud faoi Kyle mar imreoir agus mar duine. Bhuaigh Cliff Morgan, laoch mór uimhir a deich Rhonnda, Cardiff, na Breataine Bige agus Leon na Breataine, a chéad cáibín riamh i gcoinne na hÉireann i 1951, agus bhí Jackie Kyle ag imirt leis na nGaeil fós ag an am. Bhí fios maith ag Morgan cérbh é Kyle, mar bhí Kyle in a laoch mór ag Cliff Morgan agus eisean ag fás i nGleannta na Breataine Bige. Bhí faitíos ar Morgan roimh an laoch mór seo.
Ag tús an cluiche, chuaigh Kyle comh fada le Morgan, agus an lámh sínte amach aige. "Comhghairdeachas as ucht do chéad cháibin, a Cliff," arsa Kyle. "Bhíos ag breathnú ar do chuirt imirte le fada anois agus tá an léine tuillte go maith agat. Go n-éirí leat inniu."
D'fhoglaim Cliff a chéad cheach ansin - ba fear uasal é Jackie Kyle. Leanadar ar aghaidh leis an imirt, agus bhí cúrsaí cothrom go leor i rith an cluiche. D'imir Kyle go maith ach bhí Cliff ag fanacht ar ghaisce éicin ó Jack Kyle, agus níor tháinig sé. Seans níl ann ach duine cosuil linn go leir, a dúirt sé leis féin. Agus an cluiche ag dridim chuig a chróich, bhí clibirt ag na Gaeil tuairim fiche slat amuigh ó líne na Breataine Bige. Tháinig an liathroid amach chuig Kyle, agus rinne Morgan é féin reidh chun stop a chur ar Kyle. Ach nuair a d'fhéach Cliff suas, ní raibh an tUltach ann. Agus a chroí ag titim síos chuig a bhróga, d'fhéach Cliff thar a ghualainn, agus chonaic sé Kyle isteach idir na cuaillí, agus an t-úd á scórail aige.
"A Thiara Dé," dúirt Cliff leis féin. "Is fíorlaoch é tar an tsaoil." An dara ceacht a d'fhóglaim Cliff.
Ach dar leis an Spailpín, rinne an tUltach a ghaisce is mó agus a saol sa rugbaí caite. Agus an domhan faoi lámh aige, thug Jackie Kyle a dhrom do. Chuaigh sé amach chuig an tSaimbia, agus chaith sé a saol gairmiúl ansin, ag dochtúireacht don lucht íseal an domhain, agus gan fios ag duine nó deoraí acu cad é an rugbaí nó cé hé Jack Kyle, leath-chúlaí amuigh na hOllscoile Banríona, na hÉireann agus na Leon Breataine. Bhí fios ag Jack Kyle go raibh an rugbaí tabhachtach, ach nach mbanann faic leis ag an am céanna. Tá níos mó sa saol na an liathróid ubhchruthach.
Agus sin é an fáth mar is cuma gur rinne Bord Peile Rugbaí na hÉireann praiseach don thaispéantas, agus thug an slua másla don peileadóir rugbaí is fearr na hÉireann. Tá sé níos laidre, níos loinnreach nó gach uile duine acu. Go maire sé an céad.
Technorati Tags: Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, spórt, rugbaí, Jack Kyle
Tuesday, March 11, 2008
"Ceart nó Mícheart," Mórshaothar Sheáin Uí Ruadháin, Foilsithe Arís

Tá deascéal ag bhur Spailpín Fánach inniu, deascéal a chuirfidh gliondar is athas i gcroithe na ndaltaí Gaeilge, ní h-amháin an triúr dhalta dathúil ar mullach an bhlaig, ach amach sa domhan mór.
I rith na seascóidí, scríobh Seán Ó Ruadháin alt rialta san irisleabhar Feasta. Ba í an Ghaeilge á phlé ag an Ruadhánaigh, agus gach mí dhéanadh sé a bhreithiúnas ar Ghaeilge, mar a chuala sé i mbéal an phobail í nó mar a scríobhadh í ag an am. Bhí cúrsaí lán-shimplí leis - ba bhreá leis Gaeilge ceart, agus b'fhuath leis an Ghaeilge mí-cheart, cosúil le Gaeilge bhocht bhriste seo, mo léan, mo léan!
Agus an Ruadhánach comh dian diongbháilte ina chuid tuairimí, scríobhadh litreacha chuige san irisleabhar ag ceistiú is ag cáiniú cad a scríobhadh seo. D'fhilleadh an Ruadhánach comh maith mar a bhfuair sé, agus tá macalla an lámhaigh le cloisteal fós ina scríobhnóireacht.
Agus tá an macalla níos airde anois, toisc go bhfuil Ceart nó Mícheart foilsithe arís - eagrán nua faoi eagarthóireacht Liam Mhic Pheaircín, fear a rinne sársaothar féin ag bailiú na h-ailt agus na litreacha a scríobhadh faoi na h-abháir a phéadh i rith na sraithe. Tá roinnt fonótaí ag an bPeaircíneach ar an mbuntéacs - ba fear léanta go leor é an Ruadhánach, agus bíonn sé deacair gach targairt a adhmaigh.
Más féidir leat Seán Ó Ruadháin agus an leabhair seo a chur i gcompáráid le aon saothar eile, is é HW Fowler, an fear a scríobh The King's English i 1918. Sáreolaí graiméir iadsan beirt, agus bhí gach botún mar ghearruchán feola dóibh, peaca in aghaidh Dé agus in aghaidh an phobail. Comh maith le sin, bhí an árd-stíl acu beirt; bhí an Ghaeilge ag Seán Ó Ruadháin ón gcliabhán, ach ba fíor-scolaire é freisin, agus rinne sé gach iarracht a Ghaeilge féin a chur chun cinn i rith a shaol. (Agus ba fhada an saol é freisin - bhí seacht mbliana is seachtó d'aois aige nuair a thosaigh sé ag scríobh Ceart nó Mícheart!)
Cáinadh saothair Uí Rhuadháin ó am go h-am; tá tuairim ann go raibh sé ró-dhian ar an ndroch-Ghaeilge - tá litir sa bhailliuchán seo ó Mhuiris Ó Droigheán ar a cháineadh as ucht a dhiongbháilte. Tuigeann An Spailpín cad atá i gcéist, agus an baol a mbaineann leis an modh scríobhnóireachta seo. Uaireanta, agus an Ruadhánach á léamh aige, tar sé mar bheith ar ais sa rang scoile duit - tá tú á cheistiú ag an múinteoir agus fios maith agaibh beirt níl an múinteoir ag iarradh tú a mhúineadh, ach ag fanacht go rachfaidh tú amú, agus a ionsaigh a dhéanamh ansin, mar a fhanann an cat ar an luch. Ba bhreá an clisteacht leis an Ruadhánach agus ligeann an focal searbh i gcathú é uaireanta nuair b'fhéidir gur chóir do fanacht ina thost.
Nílim cinnte gur mhaith liom Seán Ó Ruadháin a bheith agam mar múinteoir, ach mar scríobhnóir nó sáreolaí na Gaeilge tá sé gan smal. Tá an méid saibhris ina chuid Ghaeilge, tá sí comh beo bríomhar leis, gurbh fhéidir leat fíorbhlás an teanga beo a fháil uaidh, mar a dheirtear gurbh fhéidir blás móna a fháil i ngloine bhreá fuisce. Is cóir duinn cumhnaigh gur deacair an rud é breitneamh a dhéanamh ar cad atá ceart nó mícheart maidir le aon theanga dá laghad, fiú amháin an Ghaeilge. Mar shampla, tógann an Ruadhánach sampla ó scríobhnóireacht éigin chun a thuairim a neartú, ach ar an lámh eile tógann sé sliochta eile mar shampla droch-Ghaeilge go deo, an drochGhaeilge a téadh idir é féin agus a chodladh. 'Sé mo thuairim féin go rinne sé an gaisce mar a rinne Fowler roimhe - rinneadar beirt cad ba mhaith leo, agus gach aon duine eile chun an ndiabhal.
Tuairim nár chóir bheith mar sin, gur chóir rialacha a bheith ann maidir le cad atá ceart nó mícheart, ach ní fhéidir é sin a dhéanamh, toisc go bhfuil teangacha ag athrú go deo. Ba é an dlí an rud is ansa leis na Románaigh, agus tá easactaí fós sa Laidin. An rud is tabhachtaí, ní hé go bhfuil na freagraí go leir ag Seán Ó Ruadháin, ach go bhfuil sé ar a dtóir, agus go bhfuil caghdeán na Gaeilge á phlé comh bríomhar seo aige.
Agus sin mór-oidheacht Uí Ruadháin, agus an fáth go bhfuil Ceart nó Mícheart comh tabhachtach. Tá droch-meas aige ar "Gaeilge na leabhar," ach is é an scéal brónach anois na go bhfuil an teanga bheo, an teanga inár dtógadh an Ruadhánach féin, marbh anois. Scríobhann Ó Ruadháin faoin bhfear seo nó an fear siúd nach bhfuil Béarla aige ón gcliabhán - níl an dream sin againn in Éirinn sa lá atá inniu, agus má tá, is í an Phólainnis nó teangacha eile atá ina mbéal acu, in ionad an Ghaeilge féin. As ucht an leabhar seo, tá fíorbhlás na Gaeilge nádurtha againne, scríofa ag fear léannta ar son daoine léannta fréisin, agus is rud fíor-thabhactacht don dteanga go bhfuil sí scríofa ag na léinn ar son na léinn, comh maith leis na leabhair eile. Ár gceol thú go deo, a Ruadhánaigh, rinne tú do dhualgas ar son an sean-teanga, agus ár gceol tú fréisin, a Liam Mhic Peaircín, go bhfuil seoid mhór na teanga seo foilsithe arís. Tá oidhreacht na tíre níos slána inniu as ucht bhur saothar beirt.
Technorati Tags: Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, Seán Ó Ruadháin, Ceart nó Mícheart
Posted by An Spailpín at 9:00 AM
Labels: Ceart nó Mícheart, Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, Seán Ó Ruadháin
Wednesday, March 05, 2008
Quiet Road Girl Milk - What the Carlsberg Ad Tells Us About the State of the Irish Language
This is Seachtain na Gaeilge, that one magical week in the year when the nation’s lip service towards the First Language is extended – to about the tip of the nose and the point of the chin, as far as An Spailpín Fánach can make out.
The 2006 Census tells us that there are 53,471 people who speak Irish, daily, outside the education system, 97,089 who do so weekly, and a rather stunning 581,574 who do sometimes. Only 412,846 said they never speak Irish out of the 1,656,790 surveyed, which means, using simple arithmetic, that we have a population of one million Irish speakers in the state. One million! An Tomaltach likes to note how odd it is that, even though the Polish population here is smaller than 100,000 it is not at all uncommon to hear Polish spoken on the streets, while hearing Irish spoken in public remains a rarity. An Tomaltach doesn’t miss much.
It’s reasonably clear, therefore, that most people who claim to be Irish speakers in the census are talking through their hats, and doing so in English at that. In Seán Tadhg Ó Gairbhí’s review in Foinse of the recently published “A New View of the Irish Language,” edited by Caoilfhionn Nic Pháidín and Seán Ó Cearnaigh, Ó Gairbhí makes the point that if that 100,000 Irish speakers existed, there would be no point in discussing New Views of the Irish Language in a language other than Irish. His point is well made.
David McWilliams made the point in The Pope’s Children that the Gaeilscoil movement was indicative of the new role that the language will lead in the Ireland of the 21st Century, that paradise run by Hibero-whatsits, where the Budland of today is but a distressing memory. One of the signature moments of the TV show of the book of the newspaper column was McWilliams breaking into Irish himself while interviewing a rather startled Gaeilscoil principle. An Spailpín has grave doubts about the whole Gaeilscoil movement, especially in the capital; your constant quillsman simply notes how many columns McWilliams himself writes in Irish, and moves on.
The search for the true status of Irish in the nation in 2008 is a little like the search for Schrödinger’s cat. You may remember that, in creating his famous metaphor illustrating the sometimes counter-intuitive nature of quantum physics, Professor Schrödinger posited of a certain cat that may or may not be in a certain box, and the nature of the box is such that we can only tell by opening the box whether or not the cat is inside. Only thing is, opening the box offs the moggy. How then do we open the box without killing kitty? So it is with Irish; once we start asking the question people start lying to the questioner. It’s simple human nature.
Therefore, to find out the true status of the language in Ireland we have to surprise the nymph while bathing. We need to take a snapshot of the nation and the language while the nation isn’t looking, and thus find out how we really feel about the language.
And Carlsberg have done just that, with their Irish-in-the-nightclub ad that’s currently running on the telly. It isn’t so much the ad itself, but the public reaction to it, which seems – on anecdotal evidence alone – to be quite positive. We throw the shoulders back when we see it, and bask in a certain glow.
The ad, for those that haven’t see it, goes like this. Three young Irishmen are on holidays in some foreign city. They go into a nightclub, and shout three Carlsberg. The barman asks them where they are from, and they reply “Ireland.” The three boys are then asked to do something Irish – you know the way French people in bars here are always asked to do something typically French, like eating cheese or surrendering to the Germans? Or Germans are asked to invade France in the first place? Same principle.
Anyway, our three heroes put their heads together and they decide to speak Irish. So the leader turns around and says falteringly “An bhfuil cead agam dul amach go dtí an leithreas?”
His confidence builds then and he begins orating wildly to an eager crowd. “Agus madra rua. Is maith liom caca milis. Agus Sharon Ní Bheoláin! Tá geansaí orm. Tá scamall sa spéir. Tabhair dom an caca milis!”
The scene ends with our hero cutting a rug with the local talent. “Speak more Irish,” she asks him. “Ciúnas bóthar cailín bainne” he tells her, dancing away. She laughs seductively. Fade to black.
And that ad sums up everything the nation as a whole thinks about the first language right now. We like the idea of Irish, the idea of it being there, but is has no semantic meaning for us. It means nothing. Such word we have are only those we remember from school, in brief incoherent snatches. We like the language, in the same way we like that old fool of a dog that always chases parked cars, but fundamentally it’s a joke, not something to be taken seriously. “Ciúnas bóthar cailín bainne.” “Quiet road girl milk.” Gibberish. We think Irish is gibberish, and its only purpose is to give us another reason look down on foreigners, something we love doing all the time.
Somehow, eighty-seven years after independence, it doesn’t seem that much to be proud of.
Technorati Tags: Ireland, Culture, Irish, Gaeilge, Seachtain na Gaeilge, Carlsberg Ad
Posted by An Spailpín at 9:00 AM
Labels: Carlsberg Ad, culture, Gaeilge, Ireland, irish, Seachtain na Gaeilge

